 |
| |
| Gertura zaitez, eta gozatu historia
pusketekin zipriztindutako paisaiaz (paisaia fisikoa
zein giza paisaia). |
|
|
|
|
|
|
Iratiko Oihana |
 |
|
 Naturaren
eta ekologiaren aldetik balio handia du, eta
Europako pagadi/izeidi handienetakotzat jo
dute. Paisaian etengabe atzematen dira aldaketak,
bata bestearen atzetik: hostoen leherketa
berdea, udaberrian... |
|
|
|
|
|
|
Orbaitzetako
Arma Ola |
|
|
 Orbaitzetako
arma olaren hondakinak —arkeologia industrialaren
altxorra— aitzakia ona da garai bat
eta munduaren gaineko kontzeptu bat aztertzeko.
Arma ola benetako herrixka zen, hiri txikia
Iratiko pagadi piriniarraren erdian... |
|
|
|
|
|
|
|
|
Garaiak |
|
|
 Nafarroan
21 garai dago, guztiak Partzuergoko lurraldeetan
(15 Aezkoan). Guztiak kultura intereseko
ondare izendatu dituzte. Garaia ohiko
eraikuntza da leku hezeetan... |
|
|
|
|
|
|
Artzainak
eta transhumantzia |
|
|
 Bertako
arrazak Aezkoako arbasoek utzitako ondare
garrantzitsua dira. Tradizioaren arabera,
Irati ibaia da arrazen arteko muga. Eskuineko
aldean ardi latxa zen nagusi, eta pareko ertzean,
aragoiar rasa ardi delakoa... |
|
|
|
|
|
|
| |
|
Iratiko
Oihana |
|
|
|
Lurralde
zabala da (17.195 Ha), eta % 75 basoa da.
Mendiek inguraturiko arro batean dago. Inguruan
honako ibarrak ditu: Aezkoa eta Zaraitzu (Nafarroa
Garaia), Garazi (Nafarroa Beherea) eta Larraine
(Zuberoa). Antzinatetik ustiatu izan da, abeltzaintzarekin,
basoa aprobetxatuta edo ehizarako.
Naturaren eta ekologiaren aldetik balio handia
du, eta Europako pagadi/izeidi handienetakotzat
jo dute. Naturaz gozatzeko, oso erakargarria
da urte osoan zehar. Basoaren kalitatearekin
bat, Iratiko animaliak askotarikoak eta erakargarriak
dira: orkatza, oreina, basurdea, lepahoria,
igel piriniarra, okil beltza. Paisaian etengabe
atzematen dira aldaketak, bata bestearen atzetik:
hostoen leherketa berdea, udaberrian; abereak
larrean, udan; udazkeneko koloreaniztasuna;
neguko isiltasuna, elurrak zuriz estalita,
batzuetan.
Hainbat ibilaldi zein zeharkaldi egin daitezke
oinez edo mendi bizikletaz, eta, halaber,
mendietara igo daiteke, edo neguko jarduerak
egin daitezke elur gainean (elur erraketak;
iraupen eskia, balizatuta, Abodin;...). Horri
esker, urte osoan zehar goza daiteke inguru
horren kalitateaz. Irabiako urtegia, basoaren
bihotzean, lekuaren edertasuna areagotzen
du.
Horrez gain, badira 16 bidezidor balizatu.
Arduraz aukeratu dira bidezidorrok, eta haietan
barrena paseatzea da erarik onena gordetzen
dituzten sekretuak aurkitzeko. Oro har, adin
guztietakoentzat dira.
Aezkoa abiapuntu harturik, Orbaitzetatik iristen
da Iratira; Zaraitzutik abiatuta, Otsagabiatik
iristen da.
Otsagabiako eta Orreagako informazio eta turismo
bulegoek (urte osoan) zein Garraldako bulegoak
(goi denboraldian) zalantzak argitzen lagunduko
dizute.
Gainera, goi denboraldian, Irati barruan —Arrazolan
eta Elurretako Andre Marian— badaude
argibideetarako puntuak.
Basoko hainbat arlo babestuta dago, eta, haien
artean, badira natura babesteko zenbait figura:
hegaztiak babesteko naturgune bereziak, erreserba
naturalak eta integralak, eta Europar Batasunaren
ekologia intereseko leku bat ezartzen ari
da.
Iratin, baliabide eta jarduera guztiak harmonizatzeko
eta arrazionalizatzeko plan bat dago: turismoa,
ehiza, abeltzaintza, basogintza. |
|
|
|
|
| |
|
|
| |
|
Orbaitzetako
Arma Ola |
|
|
|
Orbaitzetako arma olaren hondakinak —arkeologia
industrialaren altxorra— aitzakia ona
da garai bat eta munduaren gaineko kontzeptu
bat aztertzeko. Arma ola benetako herrixka
zen, hiri txikia Iratiko pagadi piriniarraren
erdian.
Erdigunean, eliza eta jauregia zeuden, eta
bazegoen hainbat etxe mota, gizarte mailaren
arabera. Ilustrazioren (XVIII. mendea) eragina
zela medio, langileen erosotasuna lortu nahi
zen, ekoizpenaren mesederako. Langileen eta
teknikari espezializatuen artean, 50 baino
gehiago ziren, eta ustiatzeko eta mantentzeko
gastuak oso handiak ziren; hala ere, arma
olak urtean 3.600 bonba ere egin zituen.
Orbaitzetako arma ola Eugikoak inguruko basoak
agortu zituenean sortu zen. Beste toki bat
bilatu zuten orduan, modu iraungarrian etengabeko
ekoizpena ziurtatzeko modukoa, errege armadako
artilleriaren beharrak asetzearren.
Aspalditik ustiatzen ziren burdina meatokiak,
hurbileko erreketan zegoen ur ugaria, eta
zura (Aezkoako mendia laga zioten, Koroak
bete ez zuen hitzarmen baten bidez) zirela
kausa, Karlos III.ak arma ola egun dakigun
tokian jartzea erabaki zuen. Jasota dago,
lehenago burdinola izan zela Txangoan, arma
olaren hondakinak dauden lekutik iparraldera;
izan ere, tokiaren izenak jarduera hori bera
aipatzen du: Olazar.
Ia XIX. mendeko gerra nagusi guztiek eragin
handia izan zuten bai arma olan bai ibarreko
herrietan: Konbentzio gerrak, karlistaldiek...
Behin betiko itxi zutenetik, 1873an, arma
ola hondatu egin da gutxika gutxika. Hala
eta guztiz ere, oraindik ere atal batzuk ikus
daitezke: labeak, Legartza ibaiaren kanalizazioa,
eliza, jauregia, eta abar.
Bada, egun, zaharberritzeko proiektua, arma
olari haren garrantziarekin bat datorren itxura
emate aldera. |
|
|
|
|
| |
|
|
| |
|
Garaiak |
|
|
|
Nafarroan
21 garai dago, guztiak Partzuergoko lurraldeetan
(15 Aezkoan). Guztiak kultura intereseko
ondare izendatu dituzte. Garaia ohiko
eraikuntza da leku hezeetan. Hor, aleak urri
direnez, ongi gorde behar dira, hezetasunetik
eta animalia karraskariengandik babestuta.
Garaiek (garea Aezkoan) lau angeluko
oinplanoa dute, eta bi isurialdeko teilatua,
zurezko oholekin egina. Multzo hori harrizko
zutabeen gainean jarrita dago. Zutabeen goialdean
harlauza biribilak daude, karraskariak sar
ez daitezen. Barruan konpartimentuak daude,
zizkuak deritzenak. Hor gordetzen dira martxagaria
edo martxoan ereindako garia, azarogaria edo
azaroko garia (hori da estimatuena ogia egiteko),
babak, oloa eta garagarra.
Aezkoako garaia aldaera berezia da, klimarekin
eta hango eraikuntzekin bat datorrena. Aezkoako
garaiaren oinplanoak 4,5x5 m ditu, gutxi gorabehera,
eta 8 zutaberen gainean dago jarririk. Teilatuak
bi isurialde ditu, oso pikoak elurragatik
(% 100 eta % 120 bitarteko malda). Harlangaitzezko
hormak ditu, ate batekin, eta, batzuetan,
leiho batekin. Ohiko teilatua zurezko oholekin
egina zen, gainerako eraikuntzetan bezala.
Karraskariak sar ez zitezen, eskailera eraikinetik
bereiz zegoen, eta zutabeen gainean harlauza
biribilak (haietan bermatzen da garaia, hain
zuzen) zeuden.
Arian eta Hiriberrin launa garai daude, Orbaizetan
hiru daude, eta bana Garraldan, Ariben, Garaioan
eta Orbaran. |
|
|
|
|
| |
|
|
| |
|
Artzainak
eta transhumantzia |
|
|
|
Bertako
arrazak Aezkoako arbasoek utzitako ondare
garrantzitsua dira. Tradizioaren arabera,
Irati ibaia da arrazen arteko muga. Eskuineko
aldean ardi latxa zen nagusi, eta pareko ertzean,
aragoiar rasa ardi delakoa.
Latxen artean, latx muturbeltz adarduna da
ugariena. Bisitari batzuek ahuntzekin nahasten
dituzte. Esnetarako ardia da, eta urtean 120
bat litro ematen ditu. Esne horrekin Aezkoako
gazta tradizionala egiten da. Neguan, eskortan
gelditzen ziren, edo iparraldera, Behe Nafarroako
edo Zuberoako ibar epeletara eramaten zituzten.
Rasa ardia haragitarako zein esnetarako ardia
da, eta ez da hain ohikoa ibarrean. Zaraitzutik
edo Erronkaritik Bardeetara transhumantzian
joaten zen ardi mota da hori. Egun, ez da
gazta asko ekoizten, eta gehiena Orbaizetan
egiten da. Kalitate handikoa da, eta ez da
oso ezaguna, Idiazabalgo jatorri deituraren
barruan ezkutaturik dago eta.
Aezkoaren harrotasunerako, Pirinioetako behi
azienden arraza han gorde da. Orain dela 30
urte, oso gutxi gelditzen ziren, gehienak
Aezkoan, eta ordutik aurrera gero eta balio
gehiago eman izan zaie. Haragitarako behiak
dira. Haragia kalitate handikoa da, eta Nafarroako
Aretxea labela du. |
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
