| 
“Bailarako Batzarre Nagusia”
da egoera honen adibide garbia, udalak sortu
aurretiko entea da, Erdi Arotik
pisu handia duena eta
ordenantza propioak ditu.
Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkarin existitzen
dira, Nafarroako Erregearen eskutik foru
propioak lortu zituzten bailara hauetako
herritarrek “kaparetasun kolektiboa”
XII-XIV. mendeetan.
 Aipagarria
da ere Nabaskoitzeko “almiradioa”,
Erdi Aroan galtzen da bere sorrera. Eta
aipatzekoa ere, “Hiribildua”
maila, Nafarroako Erregeak aintzina emandakoa,
hala nola, Erronkari, Zaraitzu, Luzaide,
Auritz, Irunberri, etab.
 Zaila
da Irunberri bezalako
herri baten historia, klima kaltegarri,
ongi kokatua, komertziala,
komunikazio lotunea, herri
ezberdinen kokalekua (aurrehistorikoak,
erromatarrak, arabiarrak) eta iparraldeko
herri helezinaren historia konparatzea.
Edota Burdeos-Astorga erromatar
kaltzada igaro zeneko lehen herriak
eta beranduago Donejakue Bideak
izan zuen eragina saltoki,
kultura eta ideologia
berriak ekarriaz Europatik; Donibane
Garazi, Luzaide, Orreaga mitikoa, Erroibar,
Esteribar…
Luzaiden (Pirinioen bestaldean), XIX. mendean,
Baiona eta Iruñeako elizbarrutia
borrokatzen zuten. Larrasoañak Gorteetan
ordezkaritza izan zuen XIV. mendean.
 Historiako
pasarte garrantzitsuenetakoa Orreagako
Guda izan zen: 778ko abuztuaren
15ean, Karlandiren gudarosteak,
Zaragozatik zetorrenean, eta Iruñeako
harresiak suntsitu eta gero, erasotua izan
zen eta baskoien aurka galdu zuen Orreagako
haitzartean. Gertaera honek frantziarrak
unkitu zituen, izan ere Karlandiren lehenengo
porrota zen, mende batzu beranduago "Chanson
de Roland”en kontatuko zen
istorioa. Gertakari horren ondorioz, Luzaide
(euskera) hitzak, beste izen bat hartu zuen
“Valle de Carlos”, Valcarlos.
 Arroetako
bailarak (Artzibar, Longuida, Urraul, Romanzado,
Irunberri, Unziti, Izagaondoa)
zereal soroekin, mahatsondoekin,
jaurerri, jauregi
eta gaztelu anitz izan zituzten
Aragoiko muga gertu zegoelako. Gaur egun,
Iruñeako industria dela eta jenderik
gabe daude.
Historian zehar pertsonaia ospetsuen
sorlekua izan da. Batzuk
aipatze arren: Gayarre edo Erronkariko Oliveto
Kondea; Esparzatarrak eta Artieda de Salazar;
Aezkoako Domingo Elizondo eta Antonio Arostegui
;Irunberriko Joaquín Larregla edo
Adoaingo Esteban.
|
