Eremuan historia aurreko aztarnategi ugari dago. Trikuharrien hondakinak mendiotan 3.000 urtean zehar izan den artzain kulturari loturik daude. Kokalekuak toki garaietan jarri zituzten; hortik, goialdeak menderatzen ziren.
Megalitoak

Lau megalito mota daude Nafarroako Pirinioetako Turismo Partzuergoko lurraldeetan:





-Trikuharriak: hilobi ganberak, harlauza handiekin eginak, eta estalkidunak.
-Tumuluak: lurrarekin eta harriekin eratutako tontorrak.
-Harrespilak: lurrean bertikalki sartutako harriekin eratutako multzoak, biribilak osatzen dituzte.
-Iruinarriak: harri handi bakartuak, lurrean bertikalki landatuta.

Harriak badira harriak baino gehiago. Pilaturiko, jarritako harriek, gizakion ekintza guztiek bezalaxe, badute zentzua: transzendentzia bilatzen dute. Badirudi hilobiak direla, baina, batez ere, ateak dira, magiaz beteriko lekuetara eramaten dituztenak; nolabaiteko sakratutasuna antzematen zaie. Harri horiek, hala ulertuta, errespetua baino ez dute behar.

atxatxuri digital