Duela mende bat arte, euskara zen hizkuntza nagusia Nafarroako Pirinioetako ibarretan. Hala ere, hainbat faktoreren ondorioz (diktadurapean jasandako zapalkuntza nabarmendu behar da) hizkuntzak atzerakada handia pairatu zuen. Gaur egun berreskuratzen ari da, hezkuntza sisteman sartu delako, batik bat, baina bertako euskalkiak arrisku larrian daude.
ORBARAKO AKERRA

Orbaran aker bat zorriz bete zitzaie ta herri guzia bildu ze. Akerra meatzen ai zela, fite hilen zela. Gala uste zute guziek. Zentzu handiko gizon bat bazen Orbaran egun gaietan: Joanes Iriarteko. Gari gertatzen zena adierazi ta zer egin behar zen galde ein zakote. Hark erran zue:
- Aker gori sar zazie bezko bat olio irakian. Gan hilen dire zorriak.
Sartu zute akerra galako bezkoan, ahoz goiti gelditu ze, hortzak zuri-zuri ageri zituela. Orduan Joanes Iriartekok akerra botzik zela, irriz zegola erran zue. Hila ze aker gaixoa.

Martin Arotzarena. Orbara
Bertako hizkerak atzera egin dute nabarmen. Batzuk joan den mendean zehar galdu ziren (Pirinio aurreko arroak). Beste hizkera batzuk, hala nola Erronkarikoa eta Zaraitzukoa, duela gutxi desagertu dira, azken hiztunekin batera. Ibar horietatik Bardeetara eta Erriberara egiten zuten transhumantzia, eta han gaztelaniaz egiten zen. Luzaiden euskarak badirau, eta Aezkoan oraindik eutsi dio, behar bada hango ardiak Nafarroa Behereko haranetara, euskaraz egiten den tokietara, eramaten zituztelako transhumantzian.

Edonola ere, euskarak eguneroko bizitzako hainbat elementutan ageri da: hizkeran, toponimian, hiztegian... haietan guztietan ageri da lurralde hauetako ama hizkuntza. Gaur egun, ezaugarri bereziak gorabehera, euskara batuan egiten da, eta egoera ezberdina da leku batetik bestera. Nafarroako gobernuak ezarri duen zonifikazioak Partzuergoko herriei ere eragiten die, eta hiru alde ezarri dute: euskalduna, mistoa, eta ez euskalduna. Alde bakoitzean, legeak era ezberdinean tratatzen du euskara.

Historian zehar, ikerle ugariren arreta bereganatu du euskararen eta euskalkien ikerketak.
- Lehen ikerlea Luis Luziano Bonaparte izan zen (Napoleonen iloba), 1863an; 8 euskalki ezarri zituen. Bonaparteren iritziz, zortzi euskalki zeuden (25 azpieuskalkirekin): bizkaiera, gipuzkera, hegoaldeko goi nafarrera, iparraldeko goi nafarrera, ekialdeko behe nafarrera, mendebaldeko behe nafarrera, lapurtera eta zuberera.
- XX. mendearen hasieran, Resurreccion Maria de Azkue bigarren ikerle nagusiaren ustez, euskalkiak zazpi ziren: bizkaiera, gipuzkera, goi nafarrera, behe nafarrera, lapurtera, zuberera, eta erronkariera.
- XX. mendearen erdialdean, Koldo Mitxelenak honako bederatzi euskalki hauek proposatu zituen: bizkaiera, gipuzkera, goi nafarrera, aezkera, zaraitzuera, erronkariera, behe nafarrera, lapurtera eta zuberera; horiei, 1958an, hamargarren euskalkia gehitu zien, hegoaldeko euskara, Araban, Errioxan eta Burgosko iparraldean erabiltzen zena, XVIII. eta XIX. mendeak bitartean desagertua.
- Berriki, Koldo Zuazo dialektologo eta irakasleak beste sailkapen bat proposatu du egungo euskalkietarako: mendebaldeko euskara, erdialdeko euskara, nafarrera, nafar-lapurtera, zuberera eta ekialdeko nafarrera.

Letra lodiz nabarmendu ditugu Turismo Partzuergoko lurraldeetan egiten diren euskalkiak.

Inguru horietako euskara ikertu dutenen artean, Arturo Campion, Iñaki Camino edo Aitor Arana ere aipatu behar dira. Perpetua Saragueta Mezkiritzeko idazlea ere aipatu behar dugu; ipuinak idatzi zituen eta inguruko etnografia ikertu zuen.
atxatxuri digital